A PERIGOSA DESCENTRALIZACIÓN NO BIERZO.

 

libro El Bierzo provincial

A PERIGOSA DESCENTRALIZACIÓN NO BIERZO,

Por Xabier Lago Mestre.

Na historia comprobamos a existencia das dependencias territoriais. Así foron os casos dos diversos reinos respeito da Corona de Castela, das colonias coas metrópoles imperiais, as provincias coas súas capitais, os señoríos fronte aos mosteios ou bispados, etc. Outro tanto do mesmo acontecera co Bierzo, baixo a xerarquía da Corte leonesa, ou fronte ao poder dos condes de Lemos na Idade media. Posteriormente, a creación da provincia do Bierzo (1486), polos Reis católicos, significou certo grao de autonomía territorial cos correxidores da Coroa.

                Convén saber que nas Cortes da Idade moderna eran mui poucas as ciudades (18) con representación por merced real. A cidade de León tivo o privilexio real de representación de tres territorios, a saber, provincia de León, principado de Asturias e provincia do Bierzo. Por suposto, esta relación de dependencia xerárquica non fue pacífica. Tanto Asturias coma O Bierzo protestaron por esta férrea suxeición política, fiscal, xudicial e militar.

Temos numerosos exemplos documentais das reclamaciois do Bierzo ante a capital leonesa. Os rexidores da cidade de León demandaron numerosos soldados bercianos que muitas veces provocaron protestas locais, “sus vecinos e naturales tienen mucho descontento y menor ánimo, dexando sus hijos, mujeres expuestas al enemigo” (1641). Outro tanto acontecía coas sucesivas reclamaciois de León de máis cartos polos impostos (servizos, millóns…). A nivel xudicial, Ponferrada pediu a descentralización fronte ao Adelantamento leonés, “non vos entrometays a conocer (…) de ningunas cabsas cebiles ni criminales tocantes a cualquier concejos e personas de su jurisdición, e le dexeys libremente conocer dellas” (1505). Outros exemplos de demandas descentalizadoras foron a provincia liberal de Vilafranca, durante o Trienio liberal, e as continuas reclamacióis, desde 1833, pola recuperación da provincia do Bierzo. 

Damos un salto temporal até a chegada da democracia en 1978, para ver a revitalización das demandas descentralizadoras do Bierzo. Neste contexto tivemos as reclamaciois da  recuperación da provincia ou rexión, que finalmente quedaron no recoñecemento legal da Comarca (1991). Sen embargo, desde León non todos admitiron a nosa descentalización parcial. Así o Grupo autonómico leonés (1978) pediu un recoñecemento confuso para as comarcas. Mentres que o Bloque radical del país leonés (1979) falou da federación entre León e O Bierzo. Máis tarde, Unión leonesista (1988) denunciou os intentos de desmembración da provincia ante o inicio dos debates políticos sobre a futura Comarca berciana.

Trala aprobación da dita Comarca, novos temores leonesistas, por iso o político Rodríguez de Francisco (Upl) declara “la Junta ha seguido la rastrera política de divide y vencerás, creando un sentimiento antileonés en El Bierzo“ (1995). Nesta dinámica antiberciana, tamén o presidente da Casa de León en Madrid, conde de Gaviria, dixo que “andan intentando separar El Bierzo” (1994). Ante o recoñecemento do galego no Estatuto de autonomía de Castela e León non faltan as críticas leonesistas. O Acordo pola identidade leonesa (2000) foi asinado por diversos partidos, no seu punto 5 lemos que “mostramos nuestra oposición a que se adscriban a otros territorios (castellano, asturiano y gallego) parajes y territorios que administrativamente pertenecen a León”. De xeito tácito xorde a posible anexión do Bierzo a Galicia.

Outro tema bercianista que desagrada ao leonesismo é a lingua galega. Cando se admiten as clases voluntarias de galego nos colexios do Bierzo, de súpeto a contrareación leonesista. Os inteletuais e políticos de León elaboran o seu relato antigalego sen xeito. Segundo o xornalista Magin Revillo, promotor dun “Manifiesto leonesista”, dinos que este “nació del descontento surgido, principalmente, por la implantación de la enseñanza del gallego en las escuelas del Bierzo” (1994). O presidente do Conceyu xoven, Abel Pardo, tirou da artellaría verbal, “la lengua que se impondrá sería el gallego” (…), “ante el afán invasionista del gallego oficialista que apoya la propia Junta de Castilla y León” (1999). Todos exemplos da defesa da utópica unidade territorial e lingüística leonesista do seu vello reino fronte aos presuntos ataques foráneos. 

En 2006 tivo lugar a inclusión democrática de Palacios del Sil no Consello comarcal do Bierzo. Pois ben, Roberto González Quevedo, membro da Academia da lingua asturiana, escribe “el sueño paranoico del nacionalismo gallego de convertir El Bierzo en la quinta provincia gallega. Además añade, “se pretende destruir a sangre y fuego el asturleonés e implantar el gallego” (2006). Esta visión leonesista aloucada debería dar vergoña, polo frontismo subxetivo, ao seu autor.

O avance do bercianismo político, social e simbólico non deixa espazo para o leonesismo. Velaí a obriga de admitir xa a Comarca legal, a lingua galega, a bandeira Cruceira, ademáis da existencia da traxetoria provincialista do Bierzo. Unha nova proposta leonesista xorde, “un Informe sobre la Autonomía leonesa” (2021) refírese á creación de dous departamentos para León e O Bierzo. Esta idea territorial non incentiva para nada o debate berciano. Mentres tanto, inteletuais leoneses seguen coas súas tolerías. O sociólogo David Díez Llamas escribe, “también considero que desde la Junta de Castilla y León sigue una estrategia de divide y vencerás” (2023). O novelista Juan Pedro Aparicio comenta “con León se practica esa artimaña de divide e impera, fomentando la insolidaria política entre El Bierzo y León” (2023). Outro máis, o ensaista Javier Callado amósase contrario ao provincialismo berciano, “sólo podría incorporarse como comarca a Lugo y Orense” (2023).

En fin, todo vale ao leonesismo para desprestixiar o bercianismo, sexa político e social, o avance da lingua galega, o provincialismo secular e mailo simbolismo propio. Leonesismo que non ten sido capaz de negociar o máis mínimo cos bercianos, mentres que non para de atacar a quen considera unha comarca xeográfica máis do seu antiguo reino.

O Bierzo, xaneiro de 2025

HISTORIAS DOS CONCELLOS BERCIANOS

 

 libro El Bierzo provincial

HISTORIAS DOS CONCELLOS BERCIANOS,

Por Xabier Lago Mestre.

                Os poderes señoriais da Idade media (Coroa, nobreza, mosteiros e bispados) fomentaron a repoboación e roturación das consideradas súas terras. Por iso concederon foros de poboamento ou agrarios, coletivos ou individuais, aos seus vasalos. A Coroa fixo repoboaciois en Ponferrada, Bembibre, Vilafranca, Villablino, Castro da Ventosa o Frieira. Os mosteiros fixeron outro tanto, Santo André de Espiñaireda na localidade da Veiga, san Pedro de Montes no val de Valdoza e Cabreira, e Carracedo en lago Carucedo ou a Granxa de san Vicente, como cistercenses en Vilaboa, san Francisco en Vilafranca, etc.

                Por supuesto, os señores medievais organizaron seus territorios para unha mellor explotación económica e reforzar os vincallos vasaláticos. Por iso, fixaon diversos centros de recadación de rentas, execución da xustiza, recrutamentos militares, etc. Estos son os casos dos castelos da Veiga de Valcarce, Fresnedelo, Cornatelo (Ulver), Corullón, Lusio (Aguiar), pena Ramiro (Cabreira) , O Castro (Valdeorras), Ponferrada ou Bembibre. Castelos que deron orixe a pequeños centros de poder, fiscais e comerciais, co paso do tempo.

                Na Idade moderna, o réxime señorial continúa a su existencia na provincia do Bierzo. Agora ben, hai una forzada reestructuración pois se crea o marquesado de Vilafranca, e Ponferrada pasa ser vila comprada pola Coroa de Castela. Os grandes triunfadores son os Reis católicos e maila alianza señorial (condes de Benavente, señor de Bembibre…). Velaí que os poderosos incentivan súas capitais, como vilas do Sil, do Burbia e de Boeza. Tamén son reformados os grandes mosteiros bercianos para forzar o centralismo castelao, evitar a intromisión da nobreza na súa xestión y un mejor control económico que les permite ser prestamistas. Incluso xorden outros novos (pena de Congosto, san Miguel das Donas, Anunciada, san Agustín e Concepción de Ponferrada… 

                No século XIX teñen lugar como guerras antinapoleónicas eo posterior triunfo da nova política liberal que derroca o Antigo réxime. Velaí a supresión das vellas instituciois, os señoríos, as provincias, os reximentos locais, tribunais, etc. Os liberais crean una organización municipal do Estado que sirva aos sus intereses políticos. El marquesado de Vilafranca se dividió en novos concellos (A Veiga, Trabadelo, Valboa, Barxas, Sigueia, A Baña, A Ponte…). Outro tanto acontece co señorío do mosteiro de santo André de Espiñareda (A Veiga, Candín, Peranzaes, Fabeiro…). Os grandes concellos territoriais desaparecen en Villablino, Palacios y Páramo. Xa non existirán como meirindades (Valcarce, Cornatelo…), nin coutos (Barxas, Corraes…), nin préstamo de Tabladillo nin quinteiría de Montes. En fin, novos concellos liberais sometidos ao poder central (xefes políticos ou gobernadores civís), elixidos polo sistema censitario (segundos ingresos económicos), todo ao servizo do sistema de control político caciquil.    

Coa chega do capitalismo industrial ao Bierzo, no século XX, xorden diversos centros mineros. Recordamos Villablino, Bembibre, Toreno, Ponferrada, etc. Incluso noutros hai desputas coas antigas capitais. Caso Villablino coa antigua capital de Villager de Laciana. Tamén Torre do Bierzo reclama ser municipio ante Albares da Ribeira. Pola súa banda, San Miguel de las Dueñas exige más protagonismo frente a Congosto, baseándose no seu potencial ferroviario e minero. Outro tanto acontece con Toural dos Vaos que consegue ser a capital ante Viladecaes, xa que a su funcionalidade industrial e ferroviaria favorece el novo desarrollo urbano. O cierto es que existe un largo proceso administrativo previo que levou primeiro o centro burocrático a Parandoes, coma punto intermedio entre los dos contendientes.

               

                 Tralo desenvolvemento económico e urbano da España periférica, chegou a emigración, eo despoboamento do rural berciano. A isto hai que engadir a mecanización agraria, como repoboaciois arbóreas, ou como políticas de precios dende centros capitalistas e bursátis mui lonxanos.   A consecuencia é que a meirande parte dos concellos rurales bercianos xa non poden prestar servicios axeitados aos seus viciños. Velaí a importancia do Consello comarcal como institución territorial que ben podría complementar a prestación deses servicios públicos deficitarios. Sen embargo, a Junta de Castela e León incentiva aínda mancomunidades competidoras no Bierzo que empecen o desenvolvemento administrativo planificado y rigoroso. Mentres que a Deputación leonesa no descentraliza no Consello comarcal cos criterios de eficacia, eficiencia y proximidade segundo a lealdade política debida. Para qué planificar otras políticas territoriales alternativas, mejor deixar que paseniño morran nosos concellos rurais no século XXI.

O Bierzo, xaneiro de 2025.

WWW.OBIERZOCEIBE.BLOGSPOT.COM

AS RELACIOIS LINGÜÍSTICAS DE PODER.

 

Libro El Bierzo provincial 

AS RELACIOIS LINGÜÍSTICAS DE PODER,

Por Xabier Lago Mestre.

Todos estamos baixo a influenza das variadas relaciones de poder, sexan políticas, económicas, culturales, relixiosas, etc. Por suposto, as linguas, coma principal medio de comunicación humana, non quedan fóra do influxo dos diversos poderes. Podemos ter una lingua materna mais podes verte obrigado a non falala por presiois foráneas. Os bercianos galegofalantes tiveron que falar castelao para comunicarse cos novos oficiais da Coroa, chegados de Castela, a fines del século XV tras la derrota del conde de Lemos. Hoxe hai que saber o idioma inglés para ter acceso a información internacional, o a meirande parte de internet. Podemos decir que hai una   xerarquización lingüística a nivel mundial segundo o número de falantes, casos do inglés, chines, indi, español, etc.

As grandes maiorías lingüísticas fixan as condiciois de comunicación, e as minorías culturalis teñen grandes dificultades para existir cando non se recoñecen os seus dereitos lingüísticos. Este es el caso del galego del Bierzo. Resulta que unos políticos que gobernan dende Valladolid condicionan la existencia de dos galegofalantes do Bierzo. Por suposto aquellos no reconocen os nosos dereitos lingüísticos na Comunidade autónoma de Castela e León. Isto é unha ultraxe porque os cidadaos de Galicia sí teñen dereitos bilingües, mientras que os bercianos que falamos o mesmo galego non. Para fundamentar esta diferencia de trato, los políticos de Castela fijaron una frontera artificial, en el puerto de Pedrafita do Cebreiro, que afasta una mesma comunidade lingüística histórica.

En que cabeza cabe que o noso galego, que ten recoñecemento expreso no Estatuto de Castela e León (art. 5.3), siga sen admitir os nosos dereitos lingüísticos, individuais e coletivos. Si, podemos estudiar galego no Bierzo nos centros escolares, agora ben, que pasa co uso administrativo no Consello comarcal, concellos e pedanías. Por suposto, non se pode utilizar o galego nas Cortes autonómicas, nin na Deputación de León, nin no campus universitario de Ponferrada. Eiquí hai muitos vetos ao galego do Bierzo. Xa se sabe, a mayoría política castelá manda e pasa da defensa e fomento do galego. El contenido de la Carta europea de lenguas rexionais y minoritarias está incumplido año tras año polos políticos castelaos.

Pola outra banda, recordamos cando o leonesismo atacada calquera iniciativa berciana a prol do galego (ensino, bilingüismo, rotulación toponímica, etc). O relato político leonesista non para de acusar de invasión galeguista, imposición normativa, destrucción das falas leonesas, etc.   Curioso que muitos leoneses que atacan o galego, non falan para nada o leonés, trátase máis ben de defender a unidade territorial da su provincia que consideran ameazada polos chamados foráneos galeguistas. Por supuesto, esta división das minorías veciñas sae beneficiada a la mayoría castelá que pasa por la resolución de esta problemática lingüística. Así non hai interese político de aprobar nas Cortes rexionais a necesaria Lei de linguas de Castela e León.

Además de políticos y leonesistas antigalegos existen intelectuales que se resisten a la promoción del galego do Bierzo. Este es el caso de ciertos investigadores que pescudan nas culturas rurales. Conocemos dos estudios de la etnógrafa Concha Casado sobre Cabreira y el filólogo Valentín García Yebra sobre Ancares. Pois ben, esos persoeiros no querían que se alterase o seu obxeto de estudo, como falas locais. Polo tanto vían un perigo nos intentos de normalizar e normativizar a linguas rexionais, por iso provocan esas forzadas divisiois locais en falas, variantes, dialetos, etc.

Os galegofalantes do Bierzo temos que luitar acotío contra dos que din que eiquí non hai unidade. Todo es válido para dividir, por iso existe o su dialeto berciano, tamén esos galegoleonés, ademáis dos valegos (ancarés, fornelo e cabreirés), e incluso as falas máis locais, bañes (A Baña) e torenés. Y para otros, todo está tan mesturado sen xeito que hai que denominalo chapurreao e punto final. Ante estos intentos de confusión xeral, hai que engadir a concienciación lingüística fundamental. Os galegofalantes sabemos ben o que falamos, o idioma galego. Que somos nosoutros, o bercianos, os que temos que denominamos nosa lingua, e non os políticos, filólogos o inteletuais foráneos á nosa realidade cultural. Porque falamos o que nos peta e como nos dá a gana.

Finalmente sentenciamos que as grandes linguas teñen evolucionado siempre. Un ejemplo, ¿Miguel de Cervantes podría entender el idioma español de hoxe? Apostamos a que non. ¿Resulta igual o inglés de Inglaterra que o da India? Cantas diferenzas hai entre o castelao de Castela eo español de Hispanoamérica?. Estas grandes lenguas están normativizadas y normalizadas coa axuda dos grandes poderes políticos, económicos y culturales que procuran  adoptar como unificaciois actuales. Sen embargo o galego do Bierzo é criticado por pretender vincallos lingüísticos con Galicia y Portugal, cos cales compartimos idioma histórico común. Todo é válido para dividir as minorías lingüísticas que son cualificadas de perigosas para as maiorías culturalis.

 

O Bierzo, xaneiro de 2025

A NOSA HISTORIA PROVINCIAL BERCIANA.

 

libro El Bierzo provincial 

NOSA HISTORIA PROVINCIAL BERCIANA,

Por Xabier Lago Mestre.

Sempre que hai un novo pulo leonesista pola súa autonomía rexional renace o debate bercianista. Si, ese que se refire a que se se crea a rexión leonesa habería que reclamar a recuperación da provincia do Bierzo. Pro suposto, o alcalde de León di, primeiro acadar a rexión leonesa e depois xa virá quizais esa provincia berciana. No fondo sempre cuestionan a provincia do Bierzo. Para o leonesismo político ese é un obxetivo subordinado e secundario. A historiografía leonesa admite que a nosa provincia carece de interese ante o grande reino medieval leonés.

                O certo é que o Bicentenario da provincia do Bierzo (2021) vai significar a data da dignificación desta institución. As pescudas historiográficas teñen valorizado as dúas provincias, a do Antigo réxime e a liberal de Vilafranca. Recordamos que foron os Reis católicos os que crearon a provincia berciana en 1486, trala derrota do conde de Lemos. Eliminar ese poder señorial supuxo fixar un novo poder reguengo. A Coroa puido así reorganizar este territorio (denominación, delimitación, institucionalización, burocratización, etc) de cara a inserilo mellor nas variadas dinámicas reais (goberno, fiscalidade, militarización, etc). Para executar as políticas reais se estableceron sucesivos correxidores na capital da provincia do Bierzo, Ponferrada, ademáis da nova burocratización (oficiais, lingua escrita castelá, documentación…). Por suposto, que esta institucionalización provincial foi de mínimos ao inicio mais medrou progresivamente co paso dos séculos.

                Esta provincia da Idade moderna (séculos XVI ao XVIII) creou unha identidade coletiva berciana, a nivel territorial e institucional, que se estendeu polos territorios máis estremeiros (Fornela, Valcarce, Aguiar, A Cabreira, etc). A isto contribuiu a xerarquía funcional de Ponferrada porque as relaciois acotío con ela, de toda tipoloxía (xudicial, gobernativa, comercial, fiscal, militar…) estableceron novos vincallos entre todos os bercianos que forneceron a socialización desde lugares mui lonxanos (montañas, vales, aldeas…). Mentres que Vilafranca tamén foi centro funcional menor, alternativo ao ser capital do amplo marquesado.

                Nos arquivos atopamos centos de legaxos onde xorden numerosas referencias á provincia do Bierzo. Referímonos a documentos reais (Consello real), xudiciais (Chancelería de Valladolid), militares (Sarxentía maior de León), fiscais (Contaduría, Rentas, Tesourería…), etc. Incluso nas actas da Cortes de Castilla hai demandas bercianas claras, “poque hiço esta gracia al Reyno de Galicia y demás lugares referidos de la provincia de León son los mismos que se vale la provincia de Ponferrada” (1657). Si, lemos tres identidades territoriais e institucionais, a saber, reino de Galicia e provincias de León y Ponferrada. Por suposto, a cartografía fixo unha peculiar representación espacial do Bierzo, coma territorio ben illado polas montañas de Galicia, Asturias e León. Incluso o xeógrafo Tomás López debuxou un mapa no que consta expresamente a nosa provincia do Bierzo (1786), individualizada da provincia de León.   

                A comezos do século XIX ten lugar a guerra napoleónica que ataca o réxime señorial. Situación que é aproveitada polo sistema político liberal para derrubar o Antigo réxime. Velaí a eliminación das antigas instituciois coma as provincias, tribunais, señoríos, concellos, etc. Por suposto, créanse novas instituciois ao servizo do novo réxime político, caso das provincias. Entre elas a de Vilafranca do Bierzo, tan diferente da anterior, co seu xefe político e deputación colexial. Por desgraza a reación monárquica derrotou aos liberáis do Trienio liberal (1823) e facilitou a volta do réxime absolutista. A seguir, os provincialistas bercianos seguiron reclamando a recuperación da provincia, sen resultado positivo ante o medre do rexionalismo periférico español.

                O provincialismo histórico berciano ten sido reinterpretado. Durante séculos houbo un descoñecemento secular por parte da meirande  parte da cidadanía, políticos e inteletuais. A chegada da Estado autonómico posibilitou a reclamación provincialista, aínda que non se mudou o mapa provincial español, e houbo que conformarse coa creación da Comarcal legal (1991). No século XXI, o provincialismo histórico berciano tamén fundamenta as reclamaciois descentralizadoras fronte á Junta de Castela e León e Deputación de León. O Bierzo ten lexitimidade histórica para reclamar o axeitado recoñecemento territorial e institucional. Sen embargo, hai certo leonesismo que segue a negar a descentralización para O Bierzo porque acusan de dividir a provincia leonesa coa existencia da Comarca de hoxe, e outro tanto acontece co fomento da perigosa lingua galega que cualifican de foránea. Canto descoñecemento da historia e da cultura do Bierzo aínda!.

 

O Bierzo, decembro de 2024.

CRITICAS Á REAL ACADEMIA GALEGA DESDE O BIERZO.

 

Libro El Bierzo provincial

CRÍTICAS Á REAL ACADEMIA GALEGA,

Por Xabier Lago Mestre.

A Real Academia Galega (RAG) vén de emitir un documento titulado “Declaración institucional da Real Academia Galega a prol dun pacto pola lingua”. Este manifesto amosa a súa preocupación institucional pola grave problemática do idioma galego na Comunidade autónoma. Principalmente salienta a progresiva merma de falantes desta lingua. Ademais propón diversas medidas para mudar esta dinámica negativa. Por suposto que é doado estar dacordo co contido da dita declaración. Agora ben, queremos criticar que se esqueza unha vez máis calquera expresa mención á problemática do galego nas bisbarras estremeiras, Eonavia, Seabra, Val de Xálama e O Bierzo.

                Abraia que os numerosos académicos e correspondentes da devandita Real Academia Galega non tiveran en conta que tamén hai falantes galegos nos ditos territorios lindeiros. Coido que os falantes estremeiros temos dereito e lexitimidade para protestar por este esquecemento, voluntario ou non, da nosa existencia hoxe. Levamos séculos de resistencia ativa contra os gobernos foráneos de Asturias, León, Castela e Estremadura polo mantemento do noso idioma galego. Agora vemos coma se nos ignora á hora de analizar a problemática do galego no ano 2024.

Lembramos que a vella Lei de nomalización lingüística de Galicia (1983) tivo o acerto de lembrar a existencia do galego estremeiro. No seu título V xorde o “Galego exterior”, e no seu artigo lemos “protexer a lingua galega falada en territorios limítrofes con la Comunidade autónoma” (21.2). O idioma galegoasturiano ten recoñecemento no Estatuto de Asturias (art. 2), o galego expresamente admitido no Estatuto de Castela e León (art. 5.3) e a chamada Fala no Estatuto de Estremadura (art. 9.47), declarada ben de interese cultural en 2001. Dende logo non teñen sido doados estes recoñecementos legais para o galego estremeiro porque detrás hai muitas décadas de reivindicación social. Por iso doe tanto que a RAG faga esta desfeita coas nosas minorías estremeiras na súa declaración institucional.

                Máis aló da posible dialetización do galego no noroeste peninsular, todos temos conciencia de falar a mesma lingua. Velaí a luita acotío pola normalización no uso deste idioma fronte á imposición doutros (asturiano, leonés e castelao). Acúsannos de colonizar territorios non galegos, impoñer o ensino do galego, rematar cos dialetos locais, espallar o galego normativo de Compostela, crear toponimias foráneas, fixar sinalización bilingüe, etc. En Asturias din que non se existe o galego senón a fala de eonavia. Pola outra banda, os leonesistas odian o galleguismo lingüístico do Bierzo porque cuestiona a súa identidade territorial e política fronte a Castela.     

Cando temos de ler a declaración antedita sentímonos máis sós aínda. Non hai razón para este novo esquecemento da nosa existencia lingüística. Se morre paseniño o noso galego estremeiro tamén rematará parte do idioma da Comunidade autónoma de Galicia. Tantos académicos sobranceiros e non toman conciencia desta realidade lingüística incuestionable. Será isto polos prexuízos dos académicos ou polos medos a outros conflitos políticos, propios ou foráneos?. Dános igual! nas bisbarras estremeiras seguiremos a resistir mentres haxa falantes orgullosos de falarmos galego.

 

O Bierzo, decembro de 2024.

WWW.OBIERZOCEIBE.BLOGSPOT.COM

OS MONTES COMUNAIS DO BIERZO.

 

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL

OS MONTES COMUNAIS DO BIERZO,

Por Xabier Lago Mestre.

Cando percorremos os montes bercianos tomamos conciencia do abandono do rural. Desfrutamos da diversidade da paisaxe, as varias formas orográficas, as ribeiras cheas de árbores de folla caduca, os pradoiros sen sega, as hortiñas sen cavaduras, os soutos de castañeiros, as carballeiras e as fragas, os montes cheos de matoeira diversa, nas zonas rocosas de penedoiros e cárcavas, etc. Sen embargo, no pasado lonxano isto non foi así, porque os montes estaban explotados ou en descanso (poulas) pola veciñanza das súas localidades.

                Salientamos a importancia dos concellos bercianos na explotación dos montes comunais. Había un continuado traballo veciñal nese terrádego. Está ben dar a coñecer o proceso coletivo de explotación deses montes sempre coñecidos no Bierzo coma searas, cavadas, bouzas, rozadas, etc. O primeiro traballo do concello era elixir o terreo do futuro cultivo entre os sucesivos montes propios. Depois a veciñanza sachaba o terreo co pesado legón. A seguir tiña lugar a queima limitada para evitar a súa propagación descontrolada. As cinzas servían de abono vexetal. Logo a sementeira segundo fose centeo, trigo, toxo ou herba. Tamén hai abono con estrume traido das cortes dos animais domésticos que se esbardallaba polas novas terras de cultivo. 

                Os concellos rurais dividían o amplo terreo comunal cultivado, chamado agra, en porciois de eiros (sortes) para o cultivo particular polos veciños. Tanto a agra coma os eiros eran delimitados de forma temporal por materia vexetal para empecer a entrada dos animais. Trala colleita tiña lugar a malla comunal. Na mesma malla podía facerse o reparto do froito para os pagos varios, así das rendas señoriais ou dos diezmos parroquiais. Por suposto, eses montes comunais, recentemente traballados, necesitaban de longos períodos de descanso (poulos) para recuperar futuras produtividades agrarias, mais tiñan a visita anual dos gandos.

                Unha peculiar explotación dos montes era a do toxo nas zonas gandeiras. O terno toxo era pasto para cabalos, cabras, ovellas ou vacas. A pranta arbustiva servía de estrume e fertilizante, que maceraba nas cortes cos excrementos dos animais e que tiraban para as terras de labor coma mellor abono. Cando o toxo estaba mui medrado, metían lume nas toxeiras, logo entraban e cavaban as súas raiceiras de xeito comunal, ademáis do arranque desas plantas, posteriormente a sementeira e xermolan os bos toxos. Recordamos que a madeira de toxo tamén se aproveitaba como combustible nas lareiras das moradas veciñais.

                Outros terreos de pastos foron os pasteiros e enchoupadas lameiras, ademáis das morteiras e alzadas para pastos das grandes bestas (vacas, cabalos e bois). Mentres as brañas  foron durante séculos alugadas aos rabaños de ovellas meirinas de Castela que emigraban até O Bierzo. Dende logo esas brañas significaron grandes ingresos monetarios para os concellos rurais. Por suposto, os grandes señores luitaron pola posesión das serras e portos Ancares, Fonela ou Gistredo) para a súa cesión aos gandeiros mesteños. Velaí a conflitividade provocada polos condes de Luna, marqueses de Vilafranca e abadía de santo Andrés de Espiñareda cos concellos rurais.

                Os peculiares bosques bercianos tiveron unha importante explotación comunal. Ben o sabemos dos soutos coas súas castañas, follas, ramaxe e madeiras. Outro tanto coas carballeiras da mellor madeira. E qué decir das sufreiras, enciñas e rebolos, cuxos froitos alimentaron a tantas piaras de gochos bercianos. O carbón vexetal tivo muita importancia como combustible  das grandes vilas bercianas cando o carbón mineral non tiña aínda aproveitamento masivo.

A DEFESA DO COMUNAL BERCIANO.

                A conflitividade polo aproveitamento dos recursos agrarios e gandeiros foi secular. Os concellos desputaron secularmente contra os señores polas terras, froitos e rendas. Tamén os concellos bercianos preitearon entre eles polos bens comunais (madeiras, pastos, fontes, etc). Tiveron de ser os tribunais os que ditasen sentenzas ante os desacordos entre concellos. Algúns destes endebedáronse para levar os seus longos preitos até a Chancelería de Valladolid, case nada!. Este foi o caso da Devesa do Fabeiro, entre o concello de Ponferrada e o mosteiro de Carracedo. En principio todos os montes tiveron un titular único, a Coroa de Castela, velaí a intervención do correxidor de Ponferrada, representante real na provincia do Bierzo, na defesa de ditas propiedades boscosas. Foi a Coroa quen cedeu parcialmente os montes aos señores (laicos ou mosteiros) e concellos rurais (autorización para novas roturaciois).

                No século XIX, o novo réxime liberal favoreceu o individualismo económico fronte ao coletivismo secular dos bens comentados. Os bens comunais non tiñan titulares individuais polo que non se podían segregar ou vender. A súa propiedade era veciñal, xestionada polos concellos. O réxime político liberal aprobou varias desamortizaciois para apropiarse deses bens comunais. Incluso eliminou a personalidade administrativa dos concellos rurais, empecendo a xestión dos seus bens comunais, e así dar máis poder aos novos concellos municipais.

                A ditadura franquista forzou as repoboaciois vexetais con piñeiros. Rexurdiu a resistencia dos concellos rurais na defesa dos seus bens comunais, xa que se vetaba o pastoreo. O franquismo, en alianza co capitalismo económico, necesitaba madeira para as novas atividades industriais (mineiría, ferrocarril, hidroelétricas, cementeiras, vivendas, etc). O novo desenvolvemento urbano periférico significou emigración e despoboamento rural progresivo. Así a economía agrogandeira perdeu importancia e competitividade sen xeito. Logo o Estado das autonomías creou consellerías de medio ambiente que restrinxiron os aproveitamentos dos bens comunais (madeiras, pastoreo, vivendas, etc) polos concellos rurais. Curioso resulta a proteción administrativa que se fai das grandes empresas (canteiras, louxeiras e eólicas) tan contaminantes fronte ás veciñanzas rurais que non poden plantar arboredo, realizar cultivos agrarios, facer entresacas nos montes, abrir camiños, etc. Está claro que hoxe se impón unha política urbanita (turismo rural temporal, paisaxe salvaxe, baixos prezos agrarios, gasto contra incendios…) que provoca a desfeita total da economía rural.

 

O Bierzo, decembro de 2024.

WWW.BIERZOFREE.BLOGSPOT.COM

AXUSTANDO MELLOR O BIERZO A LEÓN.

 

libro El Bierzo provincial 

AXUSTANDO MELLOR O BIERZO A LEÓN,

Por Xabier Lago Mestre.

                Dende hai décadas o leonesismo perpetúa esta ideoloxía por máis da edición de sucesivos libros con diversas temáticas. Así atopamos a repetitiva historia romana e medieval, a literatura localista, o costumismo das tradiciois, os traballos filolóxicos sobre a lingua leonesa, etc. Hoxe temos nas mans un libro sobre a reforma territorial española (Astorga, 2024), de Javier Sánchez   Badiola. Merece o noso interese polas referencias que fai ao Bierzo e que ben poden ser comentadas. Curiosamente, as diversas propuestas bibliográficas sobre León no mercado sempre fuxen da problemática berciana. Supoño que piensa que ignorando la singularidad berciana se fundamenta mejor o su leonesismo.

                Entramos en el libro del sr. Badiola e lemos no capítulo dedicado ao Bierzo, titulado “la personalidad del territorio berciano se funda en una realidad”. Salienta a diversidade berciana nas opiniois de diversos escritores pretéritos. Velaí, o antigo refrán “Galicia es la huerta y Ponferrada la puerta”, o cando Fernando Colón escribíu “llave de Galizya (…) cabeça del verço en el Reino de León”. Segue a recoller outras opiniois lonxanas que lle levan a concluye do Bierzo, “su galleguidad, su leonesidad, su carácter transitorio”, nada novo pois. Sin embargo, botamos en falta otros más testemuños dos que apostan pola integración histórica do Bierzo na Galicia.

El autor no puede negar cierta caracterización bercianista sin igual en León, “un acervado particularismo que marca distancia con las comarcas vecinas”. Por todo esto, “ha desarrollado una peculiar actitud reivindicativa desconocida en otras latitudes, fácilmente encorada hacia posiciones comarcalistas y aun provincialistas”. Si, o provincialismo que Badiola desprestixia siempre que diez oportunidade “se nos antoja poco realista”, ¿fará o mesmo co segregacionismo leonesista de Castela?.

Pola outra banda, respeito á nuestra caracterización identitaria, escribe Badiola, “siendo evidente el mayor apego de los bercianos a los elementos simbólicos propios que a los leoneses y su menor rechazo a los castellanos o castellano-leoneses que el resto de la provincia” . Logo reconoce un menor rexito castelao no Bierzo ca en León. Esto significa un atranco para el leonesismo político segregacionista de Castela. Tamén salienta o autor “la popularidad de la flamante bandera local (…) frente al escaso empleo de la leonesa y el éxito de las bandas gaiteras de inspiración gallega”. De seguro que muchos teñen visto os derbis entre a Ponfe e maila cultural onde hai algo máis que rivalidade deportiva. Todo o dito cuestiona parcialmente a identidade leonesa no Bierzo.

Por suposto, non podría faltar una problemática lingüística tan pouco entendida polo leonesismo. El autor reconoce “que el gallego ha tenido, y tiene mayor prestigio social en la comarca que el leonés, y que su empuje ha condicionado su habla y toponimia”. Iso si, deixa caer referencias pexorativas, coma o colonialismo galeguista que despraza ao pachuezo ou sustitución de topónimos leoneses. Polo menos o Badiola admite “a la hora de perfilar un dialecto propio, el elegido suele pertenecer al dominio galaico”. Semella non entender aínda que no Bierzo falamos idioma galego, nada dun dialeto inconcreto.

                Por suposto, non falta a pescuda na historia berciana polo autor. Céntrase no período medieval, tan do gusto leonesista. Por iso analiza como divisiois territoriais internas do Bierzo polo miúdo. No Bierzo alto, O Bierzo Baixo, Valcarce, A Somoza, Cornatelo, A Cabreia Baixa, Ribas do Sil de Abaixo, etc. Varias páxinas analizan o medievalismo berciano, agora ben, para a Idade Moderna case nada. Menciona acontecementos relacionados con el condado de Lemos, el marquesado de Vilafranca y un memorando de la villa de Ponferrada contra el centralismo do Adelantamento leonés (1563). Todo este relato histórico, será útil para ignorar el reconocimiento de la Provincia del Bierzo durante todo el Antiguo Réxime.   Iso sí, catro palabras de mención da provincia de Vilafranca do Bierzo. E outro salto até a Comarca legal do Bierzo (1991). Desa historia berciana que non interesa no seu argumentario hai máis ben truco de maxia. Por cierto, nada de citar os novos libros sobre el provincialismo do Bierzo editados polo Bicentenario.

                El señor Badiola propón la creación de dos partidos territoriales para León y O Bierzo. Este último partido incluye “Ribas del Sil de Abajo” y “Rivera y Losada”, con estas denominaciois antigas. Aparte destes dos partidos defienden la existencia de municipios, concellos/valle e   aldeas. O auto amósase contrario ao recoñecemento das comarcas históricas de León, “en nuestro tiempo, la identidad y los propios gentilicios comarcales van desapareciendo del lenguaje, dejan de ser referentes habituales, suprimidos por otras identidades y otras inquietudes”. Por supuesto, también critica a Comarca do Bierzo, “aunque sigan existiendo dudas acerca de sus competencias, pero queda por saber la forma en que se distribuirá el resto de la provincia”.

Defende no seu libro a bipolarización da provincia en dos núcleos urbanos (León y Ponferrada). Todo el resto del territorio provincial queda ordenado e xerarquizado segundo esas dúas ciudades, “espacios como El Bierzo o la Montaña no pueden simplemente ignorarse o equipararse a otros como Laciana o la Valdería, sino ocupar un nivel superior, agrupando diversas comarcas menores”. Estas palabras deixan clarexo quen non aposta pola comarca de Laciana. O Badiola remata con una idea de “dos grandes partidos de tiempos pretéritos cuyo papel es necesario reconocer y reforzar”, por suposto, referencias históricas a León e O Bierzo (coma partido fiscal e provincia). De seguro isto non gusta a eses leoneses que din que O Bierzo só é una comarca natural máis da su rexión leonesa.

 

El Bierzo, noviembre de 2024.

www.obierzoceibe.blogspot.com