xoves, 12 de xaneiro de 2017

200 ANIVERSARIO DO ESCRITOR ANTONIO FERNÁNDEZ E MORALES.


200 ANIVERSARIO DE ANTONIO FERNANDEZ E MORALES, DEFENSOR DO GALEGO NO BIERZO. 
por Javier Lago Mestre,
coletivo cultural Fala Ceibe do Bierzo,
falaceibe@yahoo.es

Neste ano celebramos o 200 aniversario do nacemento do escritor Antonio Fernández e Morales. Para moitos bercianos este persoeiro é un grande descoñecido. Por iso aproveitamos esta data sobranceira para divulgar a súa figura e maila obra literaria. 

Antonio Fernández e Morales (17 de setembro de 1817-1896) destaca polo seu libro “Ensayos poéticos en dialecto berciano” de 1861, ademais doutros escritos poéticos. A súa obra literaria é bilingüe porque utiliza o idioma galego do Bierzo como todos recoñecemos hoxe. Agora ben, o autor refírese ao dialeto berciano. Non podemos enganarnos con esta expresión. Lemos no seu escrito que “si bien el berciano es un subdialecto gallego, se castellaniza a medida que los pueblos del país de que me ocupo se van acercando a Castilla, o se galleguiza completamente según que sus opuestos confines van tocando los de Galicia”. Dito isto, no seu estudo lingüístico tenta singularizar, territorial e filolóxicamente, o esencial da fala galega do Bierzo baixo para “evitar las dos opuestas influencias castellana y gallega, y de presentar el berciano en su más aislada individualidad” (páxina 4).


O noso escritor berciano dignifica a nosa lingua galega cando a normatiza coa escrita na súa obra literaria e investigadora. No século XIX o galego era maioritario entre a poboación do Bierzo occidental, “es de uso común solamente entre las masas, no por eso es desconocido ni desdeñado por las personas que forman la clase distinguida de la sociedad del Bierzo” (páx. 11). Mais non tiña ningún recoñecemento administrativo nin intelectual. Só uns poucos escritores bercianos tomaron conciencia da plurilidade lingüística desta rexión, participando así do chamado rexurdimento galego con Galiza.
Grazas á literatura realista de Antonio Fernández e Morales coñecemos hoxe diversas tradiciois e costumes do Bierzo. O seu labor recompilatorio de versos ten un grande valor etnográfico, filolóxico e antropolóxico. Así o comprobamos en “Na volta da sega”, “O fiandón da aldea”, “Os magostos”, etc.  A título de exemplo deixamos a descrición do mercado de Vilafranca, “de Dragonte leña e caza, e d`Hornixa maraniños, leite fresca de Vilela, as tarxas de Ponferrada” (páx. 192). Paga a pena reler detidamente esas composiciois agarimosas.


Este aniversario ten que servir para achegarse á curta obra de Antonio Fernández e Morales. Supoñemos que haberá conferencias sobre o seu contexto histórico e maila importancia da súa obra literaria e filolóxica. Non estaría mal a celebración dun concurso escolar sobre o galego. Tampouco faltarán a oferenda floral no cemiterio cacabelense e a colocación dalgunha placa en lembranza do noso escritor. 

Convén tomar conciencia coletiva da necesidade dun novo rexurdimento para a nosa lingua galega do Bierzo. Vai sendo hora de reflexionar sobre a situación discriminatoria que sufrimos os galegofalantes durante siglos. Non se entende que hoxe os falantes de Galiza e O Bierzo teñamos diferentes dereitos lingüísticos por mor de vivir en distintas Comunidades Autónomas. O Bierzo conserva o galego dende a Idade Media e non é xusto que nos obriguen a renegar deste idioma porque non ten recoñecemento de cooficialidade en Castela e León. 

O Bierzo, xaneiro de 2017.

mércores, 11 de xaneiro de 2017

RELACIÓN DE FESTAS DO MES DE XANEIRO NO BIERZO.


FESTAS DE XANEIRO NA REXIÓN DO BIERZO,
Por Xabier Lago Mestre 
(falaceibe@yahoo.es).

Principiamos un feixe de artigos sobre as festas da nosa rexión do Bierzo. Queremos traer eiquí a relación de festas populares. Trataremos de abranguer as festas patronais das nosas grandes vilas e cidade de Ponferrada. Pero faremos especial fincapé nas máis pequeñas, nas que teñen logar nos pobos e barrios, así como as romarías das nosas pequeñas ermidas, é dicir, as máis descoñecidas e minoritarias para o público en xeral.

FESTAS POPULARES DE SAN ANTÓN LACONEIRO.

Neste tempo de invernía tocan as festas do mes de xaneiro. Comezamos coas festas  máis importantes de San Antón laconeiro ou San Antonio Abad e mailo Santo Tirso. Nos últimos tempos estas festas decaen en celebración pola forte emigración dos pobos para as cidades. Eran festas agrogandeiras que perden a súa funcionalidade. Tamén porque o valor das crenzas relixiosas merma no coletivo social. Velaí a razois de que cando a festa non cae na fin de semana a perda asistentes.  



Por suposto, nas xeiras pretéritas era moi importante a posesión dos animais, como forza de labor (bois, vacas, cabalos, mulos…) e mailo alimento (ovellas, cabras, gochos…). Resultaba fundamental mirar pola boa saúde dos animais da chamada facenda. Ademais a presenza dos actuais veterinarios profesionais era escasa no medio rural. Razón pola cal ante as enfermidades dos animais había que acudir aos curandeiros, aos remedios caseiros e tamén ao abeiro da igrexa católica. Neste último caso temos o exemplo de San Antón laconeiro, protetor dos animais segundo a tradición católica. Velaí que a igrexa ofreza a bendizón dos animais. 

Na rexión do Bierzo temos os casos de Cacabelos, Toural de Meraio e Calamocos. Na vila do Cúa bendícense os animais na igrexa. En Toural hai rifa dos produtos da matanza para pagar arranxos da igrexa do Salvador (2016). En Calamocos ten lugar a chamada “rifa do gocho de San Antón” no adro da súa igrexa. Despois da procesión ten lugar o sorteo do gocho. Tamén se subhastan outros produtos curados do gocho, a saber, careta, orellas, patas, etc. Por suposto, os cartos sacados destas subhastas eran para o cura da igrexa. Eiquí temos a razón do sobrenome de San Antón, laconeiro, produto que era para os curas. 



En moitos pobos bercianos a tradición desta festa se relacionaba co gocho de San Antoniño. O cura do pobo tiña asignado un animal, ao cal poñía unha cinta distintiva. O dito marrau alimentábase ceibe por todo o pobo. Todos os viciños tiñan a obriga de alimentalo. Se o animal arribaba na porta dunha casa, os seus propietarios debían darlle comida. Cando o  gocho estaba ben gordiño tiña lugar a subhasta ao mellor postor. Os cartos desta subhasta servían para pagar as misas da igrexa que así se beneficiaba da festa relixiosa (Manuel Rodríguez y Rodríguez, Etnografía y folklore del Bierzo Oeste-Suroeste).

Lugares con semellante tradición de San Antón tiñan Requeixo e A Valiña, así coma Matalavilla. Outra tradición era o reparto de panes ou cotinos. No pobo de Vilela, celébrase San Antón co encendido da fogueira e asadura de chourizos e panceta, rematando a festa cos bailes. Outros lugares que teñen esta festa son Moral e A Portela de Valcarce, As Veiga do Seo e Moldes no concello de Barxas, Candín, Arlanza, Visuña, Noceda na ermida de San Antonio Abad, no seu barrio de San Pedro, Horta xunta Vilafranca e Perexe do Valcarce, A Ponte de Domingo Flórez, Santa Cruz de Montes, Villar de los Barrios, San Juan de Paluezas e Rodrigatos de las Regueras. En Cacabelos e Toural de Meraio aínda hai bendizón dos animais. E queda na Carballeda o pobo da Medua. En Villar de las Traviesas os viciños levan as partes da matanza como ofrenda parea poder pedir un bo ano.



Para rematar con San Antón laconeiro traemos estas cantigas populares: “Meu santiño San Antón, san Antón o cacholeiro, caseime por san Antón, volvín á casa solteiro” e “San Antón, san Antoniño, dáme forza no carallo, como ó porco no fociño”. Para máis información consultar o artigo de Héctor Luís Suárez, "San Antonio ´lacoeiro` por El Bierzo", semanario Bierzo 7, 15 de xaneiro de 2004. 

Refraneiro relacionado con S. Antón. “Dende San Antón (17 de xaneiro), unha hora máis de sol”. "Por S. Antón un día máis", "Polo S. Antón a boa galiña pon, e pola Candela (2 febreiro) a boa e a mala". “En San Antón a galiña pon, e polas Candelas todas elas”. “Ata san Antón (17 de xaneiro) Pascuas son”. “Por S. Antón non hai néboas que cheguen ás dúas” (as néboas son só mañaneiras).



FESTAS BERCIANAS DE SANTO TIRSO.

Santo Tirso tamén é protetor, neste caso dos humanos, pois cura as enfermidades reumáticas e de ósos. Nas nosas terras tan humidas polas continuas chuvieiras invernais este santo tiña moito traballo para máis devotos. Velaí a sona que conseguira co decurso secular a festa local de Santo Tirso en Vilafranca. Xentes labregas de todo O Bierzo acudían á vila do Cúa na procura do seu abeiro. Nos tempos da economía agrogandeira calquera podía facer o esforzo de ir para Vilafranca nese día. Hoxe, todo trocou, os profesionais doutras poboacióis deben cumprir coas súas obrigas laborais e non poden acudir á festa local de Vilafranca.
En Vilafranca do Bierzo toda a celebración relixiosa parte da igrexa de San Francisco. Os devotos que suben pola costa na procura do santo e da súa misa. Dentro da igrexa, os vellos fregueses mercan estampas das imaxes e velas para encender a Santo Tirso. Nesta ocasión tampouco faltan os cabezudos e os sons das gaitas na praza do concello que agardan a baixada do santo local. Os foguetes rachaban o ceo nubrado, ás doce do mediodía, para anunciar a festa e espertar aos vilafranquinos trasnoitadores. Os derradeiros rescoldos da gran fogueira da noite pasada fumean aínda.

Na nosa rexión do Bierzo, outras pobos que honran a Santo Tirso temos en San Vicente de Arganza, Turienzo Castañero, Cobrana de Congosto, Sancedo con procesion, Trabadelo, Barxas, Robredo de Losada, Quilous, Lumeras, Paradiña, Lombillo na capela da Soledad, Ponferrada na igrexa de San Andrés, A Barosa, Oteiro de Fabeiro e Santo Tirso de Cabarcos na comarca de Aguiar que ademais contaba coas súas feiras do 11 e 27 de cada mes. E salientamos o peculiar caso de San Justo de Cabanillas porque eiquí ten lugar o chamado “aserrado”. Esta tradición consiste en que os enfermos de ósos e da reuma que acuden a Santo Tirso amosan as súas partes doentes do corpo para que sexan aserradas pola serra de madeira do cura. Estes cortes simbólicos da enfermidade permiten a curación desas partes do corpo. Tamén existe o pobo de Santo Tirso no concello da Veiga de Valcarce. 
Fóra das fronteiras da nosa rexión berciana temos as festas de Santo Tirso en Lardeira na Carballeda, O Castelo en Rubíá, Veigamuíños, Cesures e Vales en Valdeorras. San Fabián (20 de xaneiro) en A Chana. 



Refraneiro de Santo Tirso na rexión do Bierzo.  "Santo Tirso de Quilous por bailar perdeu os bois, Santo Tirso de Barosa por bailar perdeu a bolsa, Santo Tirso de Cabarcos por bailar perdeu os cartos, Santo Tirso de Magaz de Arriba por bailar perdeu a barriga, Santo Tirso de Carracedelo por bailar perdeu o velo". "Santo Tirso lacoeiro, vintaoito de xaneiro, come tripas de carneiro, mal cocidas, mal lavadas, que lle pingan polas barbas" (Alicia Fonteboa, Literatura de tradición oral en El Bierzo, 1992)

OUTRAS FESTAS MENORES DE XANEIRO.

San Xulián (7 de xaneiro) en Portela de Aguiar,  Oencia, Oteiro de Toural dos Vaos, Molinaferrera da Somoza astorgana e en Casoio na Carballeda. E San Vicente (22 de xaneiro) celébrase en La Granja do Bierzo, Borreis, Melezna e Cadafresnas, Carballeda e San Vicente de Leira en Valdeorras. San Sebastián (20 de xaneiro) en A Chana, Viladepaos e Viladequinta na Carballeda. Santa Inés (22 de xaneiro) en Sorribas de Toural dos Vaos. San Raimundo de Peñaflor (7 de xaneiro) en Congosto. S. Pablo (25 de xaneiro) en Orellán. Campelo o 3 de xaneiro. Santo Tomás de Aquino (28 de xaneiro) en Magaz de Arriba. Respecto a San Xulián (tamén 28 de xaneiro) hai o pobo de San Xulián de Valcarce e mailo barrio de San Xulián en Ferrarías-Herrerias de Valcarce. Por San Ildefonso (23 de xaneiro) hai festas en Camponaraia . Tamén festa no barrio de Enriba en Paradela do Río (30 de xaneiro).



FESTAS NA COMARCA DA CABREIRA. 
En Santa Eulalia da Cabreira tiñan festa patronal para o 10 de xaneiro.  San Ildefonso (23 de xaneiro) celébrase en Castroquilame.

REFRANEIRO BERCIANO DOS SANTIÑOS DE XANEIRO

“Por S. Vicente (22 de xaneiro), o inverno perde un cliente” (a friaxe provoca falecementos). "Polo San Vicente, nin casa nin calello onde o sol nun entre" (o sol quenta en tódolos recunchos). "Polo S. Vicente (22 de xaneiro) non hai lugar por onde o sol non entre". “Por S. Xulián (28 de xaneiro), garda o viño e garda pan”.


FESTAS GASTRONÓMICAS DE XANEIRO.

Neste mes aprovéitase para xantar os embutidos trala mata do gocho. Salientamos a festas gastronómicos do botelo de Bembibre, Viloria, Fabeiro e Torre. Na bisbarra de Valdeorras destaca tamén o botelo no Barco e o codelo na Rúa.  En Vilafranca era común o día da festa de Santo Tirso comer tamén botelo como no resto de poboaciois bercianas.

O Bierzo, xaneiro de 2017.

xoves, 5 de xaneiro de 2017

LA PERSISTENCIA DEL BERCIANISMO POLÍTICO,


LA PERSISTENCIA DEL BERCIANISMO POLÍTICO,
por Javier Lago Mestre,
colectivo cultural Fala Ceibe do Bierzo
falaceibe@yahoo.es

Con la recuperación de la democracia en España, tras el fin de franquismo, se retomaron las demandas territoriales de El Bierzo. En este contexto reivindicativo aparecen las primeras movilizaciones sociales de carácter provincialista y regionalista. Así destacamos el Manifiesto Bercianista (1978) mediante el que se pide el “poder político provincial de El Bierzo”. En el año siguiente se concreta la organización política con la legalización del partido de El Bierzo. 

Esta formación política regionalista comandó las demandas territoriales durante las décadas siguientes. Entre ellas destacamos la recuperación de la provincia, reconocimiento expreso de El Bierzo en el Estatuto de Castilla y León, creación del campus universitario en Ponferrada, el mantenimiento del hospital comarcal o la mejora de las vías de comunicación (autovía del Noroeste, ponfeblino, llegada del Ave…).


La historia del partido de El Bierzo ha pasado por diversas etapas políticas, caso de las representaciones en los ayuntamientos bercianos que no ha alcanzado a todos. A esto hay que añadir la división interna del bercianismo político que dio lugar a la creación del partido regionalista de El Bierzo (1994). Por supuesto el electorado castiga siempre estas separaciones internas de los partidos.

Conviene decir que el bercianismo ha sido representado por otras formaciones políticas. Son los ejemplos de Independientes de El Bierzo (1978), Izquierda Berciana (1991), partido provincialista de El Bierzo (1994), Alternativa Comarcal Democrática (2003) o el Movimiento Alternativo Social (2006). También el bercianismo se ha organizado en uniones electorales como Gentes de El Bierzo (2007) o Coalición por El Bierzo (2015). La existencia de estos grupos bercianos es un fenómeno político sin comparación en Castilla y León. 


Todo lo comentado nos reafirma en la idea de reconocer la continuidad en el tiempo del bercianismo político que llega hasta la actualidad. Por supuesto que este bercianismo no ha conseguido la representación en las Cortes de Castilla y León, pero sí en el Consejo Comarcal y la Diputación leonesa. El bercianismo político es minoritario porque corresponde a una pequeña región periférica. Además tiene que competir electoralmente con partidos estatales con mayores recursos económicos, más influencia política y superiores ámbitos territoriales de actuación. 

Estamos seguros de que gracias al bercianismo político, a su representación y movilización, nuestra región ha obtenido mayores ventajas. Otros territorios vecinos, tanto de Castilla y León como de Galicia, con ámbitos subprovinciales semejantes, por carecer de esta representación política han sido más ignorados por los poderes institucionales superiores. En esta dinámica resistente resulta fundamental la presencia de la actual Comarca de El Bierzo. Esta institución refuerza nuestra identidad política, territorial y democrática. 


El bercianismo ha funcionado como resorte reivindicativo para nuestro pueblo, lo cual ha impedido un mayor sometimiento ante otras fuerzas políticas o instituciones foráneas. Por todo ello, podemos estar orgullosos de la trayectoria del bercianismo político, por supuesto siempre será mejorable con un mayor debate democrático y participación social.

O Bierzo, xaneiro de 2017.

luns, 12 de decembro de 2016

LAS DISPUTAS ENTRE LEÓN Y EL BIERZO EN EL SIGLO XVIII


APUNTES SOBRE LAS DISPUTAS ENTRE LEÓN Y EL BIERZO EN EL SIGLO XVIII,
Por Javier Lago Mestre.
Colectivo cultural Fala Ceibe do Bierzo.
falaceibe@yahoo.es

Durante toda la Edad Moderna ( siglos XVI al XVIII) la ciudad de León ostentó el privilegio real de presencia activa en las Cortes de Castilla. Como tal esta ciudad representaba a tres territorios vecinos, a saber, principado de Asturias, provincia de El Bierzo y partido de León.  De esta situación de jerarquízación política derivan diversas dependencias territoriales de tipo fiscal, militar, gubernativa, económica, etc. Aquí analizaremos algunos aspectos de estas peculiares relaciones entre León y El Bierzo. 


LAS DEMANDAS MILITARES DE LEÓN.

En el siglo XVIII España participó en numerosas guerras. Fueron los casos de la primera guerra de Sucesión española (1702-1706) y de la segunda (1706-1715) o la guerra de los Siete Años (1756-1763). Como consecuencia de esta situación bélica fueron sucesivas los reclutamientos de soldados en los reinos y provincias españolas. 

El superintendente general del ejército y provincia de Castilla la Vieja demanda repartir entre los cuarteles de Ponferrada, Cacabelos, Bembibre y Villafranca 12000 reales de vellón para las fortificaciones de la frontera (noviembre de 1717). (AHM Ponferrada, acuerdos municipales).

Los alojamientos de tropas en la provincia de El Bierzo ocasionan numerosos problemas. Es el caso del abastecimiento del regimiento de infantería de Lisboa que venía de Castilla para Lugo (1737) y exige el acopio de 3.000 raciones de harina. En el año siguiente, los regimientos de caballería de Montesa y dragones de Bataría se asientan en Ponferrada, durante varios meses, en su viaje a Galicia, lo que provoca un excesivo gasto de raciones de pan, fanegas de cebada, quintales de foraje y arrobas de paja por un total de 4.467 reales de gasto (VVAA, Historia de Ponferrada, 2009).


La formación de los 33 regimientos de milicias provinciales de Castilla exige la demanda de soldados para el de León mediante el correspondiente repartimiento entre las localidades. Ponferrada insiste en los problemas de reclutamiento, abril de 1735, “no obstante carecen el pueblo de distinción de estados por quanto en las aldeas y pueblos circundantes a ella, donde hay distinción, obtienen sus goces  y posesiones de nobleza y otros pueblos de más vecindad y mas desembarazados de nobles como son la villa de Bembibre (…)”. Y hay más dificulatades para cumplir con los servicios militares, “cuyo agravio es extensivo asimismo en cuanto a la contribución para el vestuario y mas gastos, en que no son exemptos los nobles debiendo servir en paridad para lo expresado (…)” (AHM Ponferrada, actas municipales).   

El corregidor de León pide que se hagan vecindarios en la villa de Ponferrada para repartimiento de soldados de milicias. Hay protesta en Ponferrada por agravios (AHM Ponferrada, Actas municipales, febrero de 1745).


El sargento mayor de León exige a la villa de Ponferrada el reemplazo de soldados bercianos por 7 deserciones de 14 enviados a la capital del reino. Hay protestas bercianos por este servicio militar, “está esta capital y otros muchos lugares, muchos más agraviados, sin que hasta la fecha se le adjudicase ninguno, por deber estos relevar los pueblos de montañas, incapaces de dar alguno, desde la formación y con órdenes de la Corte (…)” (AHL Ponferrada, Acuerdos municipales, 1747). 

En mayo de 1754 el sargento mayor de milicias del reino de León denuncia que dos soldados del cupo berciano han desertado. Esto obliga al ayuntamiento de Ponferrada a reemplazar esas dos faltas con nuevos soldados (AHM Ponferrada, Actas municipales).  

El sargento mayor del regimiento de milicias de la ciudad de León demanda a Ponferrada sus contribuciones de soldados. La capital berciana protesta por las exenciones de abadías y cotos, “las abadías de Carracedo, Espinareda, Montes y su Quintería, Abadía de Peñalba y los cotos de Valboa, Varjas y Vuzmaior, con la merindad de Aguiar y otras. Merindades y pueblos de que se compone, presentaban ser exemptas de aprovisionamiento de soldados y mas gastos a los que parece se les quiere preservar (…)” (AHM Ponferrada, Actas municipales, abril de 1757).


Además, la constitución de un cuartel en Ponferrada provoca nuevas problemas (abril de 1757), "un cuartel para los cabos, sargentos y más soldados de esta villa, en atención a que esto sea de utilidad de todos los lugares de este Partido y, dado que esta Provincia no contribuye a S. M. que Dios guarde, con los animales y utensilios como todas las demás Provincias de que se compone este Reino de León, cárguese a todos los que ocurran a esta villa y lugares de su jurisdicción por no hallarse fondos de donde soportarlos (...)" (F. Martínez Alvarez, "Y, porque así acontecio, asi os parezca", 18, en internet).

El tránsito de los ejércitos reales ocasiona conflictos entre los militares foráneos y los civiles bercianos. En 1766 acontece un pleito por las muertes ocasionadas por soldados del regimiento de infanteria Toledo de varios paisanos de El Acebo. El procedimiento judicial tiene lugar ante el corregidor de Ponferrada. (F. Colon de Larriategui, Juzgados militares de españa y sus Indias, 1828).
El intendente de la ciudad de León informa sobre la obligación de satisfacer los llamados utensilios militares por parte de Ponferrada. “Utensilios correspondientes al año próximo pasado y presente y sin perjuicio de la oposición que se ofrezca por no estar en costumbre el pagarlos esta villa y su partido, eligieron y nombraron para hacer dicho reparto dentro del tiempo que se previene en dichos cupos y con arreglo a las reales órdenes (…)” (AHM Ponferrada, Actas municipales, mayo de 1768).


DIBUJO DE LA VILLA DE PONFERRADA S.XVIII.

De nuevo, en septiembre de 1786, se trata el tema del alojamiento por tránsito del regimiento de infantería de León (AHM Ponferrada, Acuerdos municipales). 

LA EXIGENCIA DE SUBDELEGACIÓN EN EL CORREGIDOR DE PONFERRADA.

En septiembre de 1735 sabemos de la comisión del corregidor de León para saber de los portazgos y arbitrios de los pueblos del reino de León. Desde el ayuntamiento de Ponferrada se demanda la delegación de competencias de dicho corregidor leonés en el berciano para evitar gastos. “Acordaron se le haga representación para dichos señores del Consejo para que dicha comisión por lo tocante a esta villa y su partido, se entiende con el dicho su corregidor o por el expresado de León, sugdelegue en este ayuntamiento por dicho señor corregidor se presentaron dos reales cédulas y ditados de su Majestad (…), por los quales se sirve nombrar al dicho corregidor por superintendente de los reales servicios de Millones y demás rentas reales de esta dicha villa (…)” (AHM Ponferrada, Actas municipales,1735).   


El corregidor de León, en abril de 1736, realiza unas actuaciones fiscales sobre la extinción de portazgos y pontazgos de la villa de Ponferrada y sus anejos. La capital berciana reacciona negativamente ante dicha intervención leonesa al demandar la delegación de funciones en su corregidor ponferradino. “Pretendiendo se cometiese el conocimiento de esta dependencia por lo tocante al partido de esta dicha villa al corregidor de ella como realengo y superintendente de rentas en su distrito (…)” (AHM Ponferrada, actas municipales). 

PROTESTAS CONTRA LOS EXCESOS DE LA FISCALIDAD REAL.

Sobre el servicio real de los Millones, en noviembre de 1729, se habla con pesar de las altas exigencias recaudatorias. “Administrador actual de rentas reales ha repartido quien sobre las crecidas cantidades que esta villa pagaba antes de ahora de sisas y cientos pedía seis mill reales de aumento en cada un año. Lo que es demasiado gravamen para esta dicha villa por la falta de comercio y poco valor y estimación de el vino, de cuyo fruto se compone la granjería de sus vecinos (…)” (AHM Ponferrada, acuerdos municipales). 

En el llamado repartimiento de los 66 quentos, de agosto de 1741, se habla de los tres partidos fiscales, principado de Asturias, provincia de León y partido de El Bierzo. Ponferrada demanda la elección de diputados que acudan al repartimiento fiscal correspondiente para defender sus derechos. “E previendo que esta dicha villa quisiese destinar diputados que se hallen presentes a dicho nuevo reparto con los de dicho principado y ciudad de León lo efectuase y atendiendo a que pueda ser útil y conveniente a esta dicha villa y su partido y nombrar por tales diputados (…)” (AHM Ponferrada, actas municipales).   



CONTRIBUCIÓN A LAS OBRAS PÚBLICAS EN LEÓN.

El corregidor intendente de la ciudad de León demanda dineros por obras de puentes y calzada de Matallana. Se trata de un repartimiento entre los pueblos comprendidos en las 20 leguas de su contorna (marzo de 1735). Ponferrada protesta al respecto, “corresponde a esta villa por no ser ninguno de los lugares y pueblos comprendidos en la jurisdicción de León, asi se hubise practicado, como siempre, tratandola como a comarca de partido que es (…)” (AHM Ponferrada, acuerdos municipales).

El intendente de León indica el cupo que corresponde a la villa de Ponferrada y sus lugares para las obras en la calzada de la villa de Palacios de la Valduerna, muy alejado de la provincia berciana. Para ello se hace repartimiento contributivo en la villa por barrios (AHM Ponferrada, Actas municipales, agosto de 1752). 

RESTRICCIONES A LAS EXPORTACIONES DE VINO BERCIANO.

Expediente de licencia solicitada por el tesorero de la catedral de Astorga para introducir vinos de sus rentas de Molinaseca, Villar de Barrios y lugar de Campo en la ciudad de Astorga (AHM Astorga, mayo de 1734).


PROTESTAS POR LA CONTRIBUCIÓN PARA LOS REPAROS DE LA CATEDRAL DE LEÓN.

El corregidor de León emite despachos para que El Bierzo pague los reparos de la lejana catedral de León. Recordemos que El Bierzo siempre ha estado integrado en el obispado de Astorga que cuenta con su propia catedral. Por esto mismo no se entiende la exigencia del pago para la catedral leonesa, consistente en el aumento de un real en cada fanega de sal. Las protestas no se hacen esperar por los bercianos, “demás lugares de su partido y sus vecinos sufran y toleren semejante agravio contra la mente y la voluntad de su Majestad y en perjuicio de sus vasallos (…). Por eso se pide “demandar alzar y levantar la imposición y lo tocante a esta dicha villa y su partido (…)” (AHM Ponferrada, Actas municipales, 1774). 

RESISTENCIAS A LA CONTRUCCIÓN DEL SEMINARIO DE ASTORGA.

El monasterio de Santo Andrés de Espiñareda cuestiona la construcción del Seminario de Astorga, “aunque se establezca Seminario conciliar, no por eso dejará de concurrir a este Estudio igual número de estudiantes, tanto de la Provincia del Vierzo, como del Valle de Valdeorras y otras partes por hallarse menos distantes de él, que de la ciudad de Astorga serles menos costosa su manutención y posadas; de forma que nunca se pueda conceptuar el Seminario Conciliar por único Estudio de la Diócesis ni creerse que V.M. quiera se arruine otros que han sido tan útiles y lo serán en lo sucesivo (…)” (año 1766)  . 


EN DEFENSA DE LA CASA DE EXPOSITOS DE PONFERRADA.

Al fundarse el hospicio de Astorga se le conceden los tributos que recaen sobre la Provincia de El Bierzo y que cobraba el hospicio de León (1 maravedí por cada azumbre de vino vendido al por menor). Ponferrada presenta Cédula de Carlos III, dada en Aranjuez, por la que se declara exenta de esos pagos porque al estar lejos de León les es muy costoso trasladar a su Casa de Misericordia los expósitos de la provincia berciana (año de 1789).

El Consejo Real insta al administrador de la Casa de Misericordia y Niños Expósitos de León a que dispusiese por su cuenta, en dicha villa de Ponferrada, una Casa de Expósitos, donde se recibiesen los niños bercianos “por la distancia que había desde muchos pueblos de dicha Provincia a aquella ciudad” (noviembre de 1794).

O Bierzo, decembro de 2016.
www.bierzofree.blogspot.com

mércores, 7 de decembro de 2016

NOVAS RESISTENCIAS POLA LINGUA GALEGA NO BIERZO.


NOVAS RESISTENCIAS POLO GALEGO DO BIERZO,
Por Xabier Lago Mestre.
Coletivo cultural Fala Ceibe do Bierzo
falaceibe@yahoo.es
www.bierzofree.blogspot.com

A defesa da lingua galega na rexión do Bierzo vén de lonxe. Eiquí trataremos de facer unha pescuda no estudo das últimas resistencias lingüísticas. 

Neste rápido percorrido comezamos coas demandas polo ensino do galego. Ensaios pedagóxicos co galego tiveron lugar en colexios de Corullón e A Ponte de Domingo Flórez. Pero a chama reivindicativa xurdíu no instituto Álvaro de Mendaña de Ponferrada (1996) onde houbo a demanda da materia optativa de galego polo seu alunado que foi rexeitada.  


Como reación ante esta inxusta decisión institucional, principiouse a vía política. Levouse a reivindicación ante a Congreso dos Deputados, onde o BNG fixo a tramitación parlamentar. Finalmente aprobouse a resolución a prol do ensino do galego no Bierzo (1997). Pero isto non foi suficiente para que a Junta de Castela e León executase esta demanda política. Os gobernantes en Castela dixeron que non había obrigación legal para cumprir ese mandato lexislativo.

Houbo que reivindicar o recoñecemento do galego no propio Estatuto de Autonomía de Castela e León. As Cortes rexionais respostaron que non a tal reforma lingüística. Pero as nosas demandas si foron recoñecidas polas Cortes Xerais no dito Estatuto (1999). Aínda tivemos que agardar a aprobación doutra resolución a prol do ensino do galego polas Cortes rexionais (2000). Finalmente o galego foi materia optativa dende o curso seguinte. Pero dende entón o ensino regrado do galego tivo numerosos problemas de execución nos centros escolares.


A reivindicación política continua. Na reforma do Estatuto de Castela e León do ano 2007 xa se demandou nas Cortes Xerais o recoñecemento do galego como oficial no Bierzo. Por suposto isto foi rexeitado, pero esta demanda voltará na vindeira reforma estatutaria que se prepara. 

Outra importante reivindicación tivo lugar coa reforma da Lei da Comarca do Bierzo. Esta norma de 1991 non admitiu o galego sorprendentemente. Pero na reforma de 2010 a referencia ao galego xa xorde no seu artigo 1.4. Todos estes recoñecementos legais non son illados. Hai un movemento social reivindicativo que aproveita as conxunturas políticas para facer as demandas lingüísticas.  


Estas declaraciois legais sobre o galego no Bierzo forman parte das singularidades da nosa rexión. Así se determina no propio Estatuto de Castilla y León (arts. 5.3 e 46.3). Esta peculiaridade lingüística fundamenta o Consello Comarcal de O Bierzo porque forma parte da razón da súa existencia. Trátase de que a materia lingüística forme parte das súas competencias. A realidade é que tamén temos intereses culturais e lingüísticos, diferentes aos da Comunidade de Castela e León, que deben ser protexidos. 

A nosa minoría galegofalante seguirá a loitar polo recoñecemento pleno dos nosos dereitos lingüísticos. Nesta dinámica reivindicativa teñen que participar as instituciois bercianas para reforzar o seu carácter de servizo público polo ben común.   

O Bierzo, decembro de 2016.

sábado, 3 de decembro de 2016

REFLEXAO SOBRE A LINGUA GALEGA DO BIERZO.


REFLEXAO SOBRE A LINGUA GALEGA DO BIERZO,
Por Xabier Lago Mestre,
Coletivo cultural Fala Ceibe do Bierzo,
falaceibe@yahoo.es

No Bierzo a comunidade galegofalante segue a loitar pola súa existencia. Non se poden negar as graves dificultades que hai. A despoboación do medio rural supón a desaparición do noso patrimonio cultural. A emigración da mocidade significa perda de falantes e ruptura do relevo xeracional. Ademais, o envellecemento da poboación, os nosos mellores falantes, provoca a falta de dinamismo cultural.
A inclusión do galego dentro do ensino público regrado ten sido un éxito. Pero isto non é abondo para garantir a existencia do galego no Bierzo porque non hai unha normalización sociolingüística. Referímonos a que o galego existe en reducidos recunchos, casos dos ámbitos familiar, veciñal e rural, non así nos urbanos ou nas administraciois públicas. Somos unha minoría lingüística moi forzada pola castelanización xeneralizada.


AS DIFERENCIAS REIVINDICATIVAS.

Froito desta minoría cultural galega do Bierzo é un escaso movemento reivindicativo. Faise o pouco que se pode con escasos medios humanos, materiais e económicos. Un movemento que non consegue xuntar a todos e todas. A razón disto está no desinterese dos propios falantes, contaxiados polo derrotismo cultural. Hai diferenzas polo dialetismo berciano, a normativa galega ou o reintegracionismo. Alguis non entendemos estas discusiois menores verbo dunha mesma lingua porque a liberdade debe primar por enriba de todo. Unha deriva disto é a diversidade ideolóxica, bercianista, galegueira e leonesista, novo debate derivado dos nosos prexuízos uniformistas.




O ATIVISMO DE BAIXO NIVEL.

Seguimos a ter un ativismo baixo por mor do escaso dinamismo cultural. O galego non se defende só con ocasionais actos culturais, casos dos celebrados aniversarios dos nosos escritores (Sarmiento, Morales, etc), con festivais escolares ou xornadas universitarias de debate. Por suposto estes actos culturais illados teñen grande repercusión mediática durante escasos días ao ano.


Todo o anterior está ben pero non é suficiente para estimular a concienciación social e maila participación. Apostamos por un traballo acotío de acordo coas nosas pequenas posibilidades. Un bo medio é a través das novas tecnoloxías da información. Con elas podemos  achegarnos a un amplo grupo da poboación. Este uso diario do galego favorece o seu coñecemento, prestixio e modernidade. Con isto favorecemos a loita contra os prexuízos antigalegos (ruralidade, fala, de vellos, terruño, etc).

POLO MEDIO DE COMUNICACIÓN NOSO.

Cómpre pois contar cun medio de comunicación alternativo na internet. Só así podemos espallar o galeguismo cultural que fomentamos. Para iso precisamos un compromiso militante coa información no portal, blogue e redes sociais. Resulta importante acadar unha diversidade de contidos (cultura, deportes, turismo, educación, etc) para prestar un servizo público de calidade. Trala consolidación no tempo e do grupo de traballo incluso se poderían fixar os termos da competencia mediática con outros medios informativos da rexión berciana.


O galego do Bierzo ten que ser inovador e fuxir dos prexuízos tradicionalistas no século XXI. Esta lingua pode dar voz aos sen voz, servir de voceiro social. Por qué non confiar nesta utopía lingüística?. Hai moitos grupos humanos deseosos de reacionar ante tanta inxustiza que non ten eco social. O dito medio de comunicación galegoberciano pode cumprir esas novas funciois que demanda a cidadanía. 

PRODUTO ATRATIVO PARA OS CASTELAOFALANTES.

Por certo, nada empece que o proxeto social sexa bilingüe. Os novos falantes teñen que vir da maioría castelaofalante e mailos inmigrantes estranxeiros. Pódese contar coa participación doutros territorios estremeiros (Naviaeo, Valdeorras, etc), ademais da Galiza e Portugal. 


Para rematar, dicir que convén presentar o noso galego cun novo atrativo para os bercianos e as bercianas. Hai que cavilar nas diversas dinámicas lingüísticas. Primeiro contacto cun galego atraínte e visual. Segundo, a asimilación do galego mediante a aprendizaxe estimulante. E terceiro, a exteriorización co seu uso individual e coletivo. 

O Bierzo, decembro de 2016.

xoves, 1 de decembro de 2016

RECONOCIMIENTO DE LAS PEDANÍAS DE LA REGIÓN BERCIANA.


RECONOCIMIENTO DE LAS PEDANÍAS BERCIANAS,
Por Javier Lago Mestre.
Colectivo cultural Fala Ceibe do Bierzo,
falaceibe@yahoo.es

Siempre que visitamos Portugal nos encontramos una peculiar institución en sus ciudades y pueblos, son las freguesías. Se trata del equivalente a nuestras pedanías. Paseando por Mirando do Douro encontramos un edificio de planta baja con el letrero de Junta de Freguesia. En su entrada ondeaban las banderas de la cámara municipal, de la freguesía, Portugal y europea. Este ejemplo es una demostración del reconocimiento público de estos entes locales menores. 



En España las pedanías sufrieron el ataque político durante la tramitación de la última reforma de la Ley del Régimen Local (2013). Las movilizaciones populares impidieron el intento de suprimir el carácter de administración pública de estos entes locales menores. Pero no se pudo evitar el aumento de los controles financieros. Finalmente nuestras pedanías consiguieron mantener el régimen jurídico conseguido con el Estatuto Municipal de 1924.


Las pedanías bercianas son pequeñas y de claro carácter rural. El futuro de muchas de ellas está amenazado por la despoblación  y la crisis económica (agroganadera y minera). De ahí que precisen de un mayor apoyo institucional, estatal, autonómico, provincial, comarcal y municipal. Lo primero es contar con una legislación favorable a su existencia. Como hemos dicho la nueva Ley del Régimen Local resulta muy restrictiva para el funcionamiento de las juntas vecinales por los excesivos controles. Además las normativas sectoriales restringen el uso del medio natural por las pedanías (forestal, hídrico, minero, etc). 



Por otra parte, no resulta lógico exigir a las pedanías los mismos controles que al resto de las administraciones públicas. Nuestras juntas vecinales carecen de recursos humanos, materiales y financieros para cumplir con los mandatos legales. Por eso necesitan del apoyo de otras instituciones, caso del Consejo Comarcal de El Bierzo y los ayuntamientos. Es precisa otra dinámica institucional en que se formen consejos de pedanías en el seno de los ayuntamientos y Consejo Comarcal. De esta forma se conseguiría una mayor integración y cooperación a la hora de planificar las políticas territoriales. 

Por su parte, las pedanías bercianas precisan de una reafirmación institucional. Existen desde siglos pero son las grandes desconocidas. Su gestión pública debería ser más visible. Recuperar su importante historia, reconocimiento expreso de sus obras públicas y visibilizarse en internet. Sigamos el ejemplo portugués con las freguesias. Cada pedanía berciana con su casa de la junta vecinal y su simbología específica, incluso con su bandera y escudo. Así conseguiremos dignificar la institución pedánea para su vecindad ante el resto de bercianos e administraciones públicas.


Resulta lamentable la pérdida de cualquiera de nuestras numerosas juntas vecinales. Las pedanías bercianas representan una forma peculiar de democracia representativa. Baste recordar que estas instituciones tienen un origen medieval, frente a los modernos ayuntamientos y diputaciones. Además, su desarrollo secular ha supuesto un específico derecho consuetudinario (concejo, bouzas, veceiras, faceiras, etc) que enriquecen nuestra historia regional berciana. 

O Bierzo, decembro de 2016.
www.bierzofree.blogspot.com